تاریخچه شهرداری

شهرداري از نظر لغوي از دو كلمه «شهر» و «داري» تشكيل گرديده كه «داري» به معني اداره و مديريت و «شهر» پس از سال 1362 به جايي كه داراي شهرداري باشد اطلاق مي گرديد. بنابراين از نظر لغوي شهرداري را مي توان سازمان اداره شهر دانست و در اصطلاح، شهرداري به واحدي گفته مي شود كه به منظور اداره امور محلي و ارائه خدمات عمومي موردنياز شهروندان در يك مركز جمعيتي با خصايص شهري تشكيل مي شود.

در اواخر قرن سوم (هـ . ق) به منظور انجام و اداره امور شهري دايره احتسابيه با دو شعبه احتساب و تنظيف تشكيل شد، اما سازمان شهرداري با مفهوم امروزي از زمان تشكيل حكومت مشروطه (دوران قاجار) با تصويب قانون بلديه مصوب 20 ربيع الثاني 1325 هـ . ق (1286 ش) پا به عرصه وجود نهاد. اين قانون در 5 فصل و 108 ماده تنظيم و تصويب شده بود كه در فصل چهارم، چگونگي سازمان بلديه، تقسيم كار، وظايف و حدود اختيارات اعضاي انجمن و واحدهاي سازماني تابعه، نحوه اعمال نظارت و مداخله حاكم را در امور بلديه تعيين نموده بود و در ماده 93 آن بر لزوم و وجود شخصي به عنوان كلانتر (شهردار)، كه اداره امور بلديه را به عهده بگيرد اشاره شده است.

با نسخ قانون مذكور در سال 1309 هـ . ش قانون ديگري با ضوابط جديد و متناسب با افزايش اعتبارات و امكانات مالي شهرداري ها تصويب شد و وزارت كشور، سرپرستي ادارات بلديه را بر عهده گرفت. و در سال 1312 هـ . ش وزارت كشور براي اينكه اصلاحات شهري به خوبي انجام شود و كليه امور فني و شهرسازي شهرها زيرنظر مهندسين مجرب و با برنامه صحيح انجام گيرد با تقديم لايحه اي به مجلس شوراي ملي موجبات تشكيل اداره كل فني را در وزارتخانه فراهم نمود و بعد از سال 1320 هـ . ش اداره مزبور به اداره كل امور شهرداري ها تبديل گرديد. سپس بر اساس قانون 1328 (هـ . ش) با اعطاي اختياراتي به انجمن شهر، از نظر سياسي و اجتماعي تحولاتي در وضع شهرها بوجود آمد.
به دنبال گسترش شهرها و افزايش جمعيت و به تبع آن تنوع نيازها و احتياجات شهروندان، وظايف و فعاليت شهرداريها نيز تنوع و گسترش بيشتري يافت، به گونه اي كه امروزه از شهرداريها به عنوان بزرگترين و متنوع ترين سازمان خدماتي شهري نام مي برند.

شايان ذكر است نخستين شهرداري در ايران در سال 1286 (هـ . ش) در تهران تأسيس گرديده و در مجموع تا پيش از انقلاب اسلامي تعداد 453 شهرداري در كشور تأسيس گرديد كه بيشترين تعداد شهرداري، در استانهاي اصفهان و مازندران (هر كدام 46 شهرداري) و كمترين تعداد شهرداري در استان كهكيلويه و بوير احمد (4 شهرداري) وجود داشت و در حال حاضر 700 شهرداري در كشور فعال هستند.

بلدیه ارومیه

از زمان سلطنت نا صرالدین شاه قاجار مخصوصاً آغاز نهضت مشروطه طلبی جهت نظافت کوچه ها ومعابر و تامین روشنایی آنها ونصب فانوس در گذرگاهها وخیابانهای شهرهای بزرگ کشور بتدریج اداراتی بنام(بلدیه)تشکیل گردید . علاوه بر تامین نظافت و روشنایی شهر، امر نان وگوشت و ارزاق عمومی مردم نیز که همیشه یکی از ابتلائات عمده اولیای شهرها بود بعهده مسئولین بلدیه واگذار شد.

بلدیه ارومیه:

در زمان جنگ جهانی اول (18-1914میلادی)ریاست بلدیه شهر ارومیه با حسین خان جهانگیری معروف به بیگلربیگی یکی از محترمین اعیان شهر بود،وی با وجود فقدان وسایل نسبت به امور شهر توجه فراوان داشت.

در زمان حکومت اعتمادالدوله تمام کوچه های بزرگ وکوچک وخیابانهای شهر با سنگهای کوچک وگرد، به رنگ کبود که از رودخانه شهر چائی می آوردند وپیاده روها با سنگهای بزرگ مسطح که از معادن نزدیک شهر بدست می آمد سنگفرش گردیده روشنائی محلات وکوچه ها سروصورتی پیدا کرد در آن زمان (موقع جنگ جهانی اول وقبل از انقلابات رضائیه)این شهر بسیار زیبا و معمور بوده است.

شهرداری:

در زمان سلطنت رضا شاه کبیر نام بلدیه به کلمه زیبای شهرداری تبدیل شد واین اداره با تشکیلات جدیدی کلیه امور شهر از قبیل نظافت خیابان سازی توسعه معابر ارزاق ونظارت در نرخ آنها، تامین آب وبرق را بر عهده گرفت.

شهرداری رضائیه ابتدا ساختمان مناسبی نداشت ، در زمان سلطنت رضا شاه کبیر قطعه زمین واقع در ضلع جنوب غربی میدان بزرگ شهر انتهای خیابان امام امروزی جنب ستاد لشگر جهت شهرداری تخصیص داده شد ودر آن دو دستگاه ساختمان بزرگ بنا گردید که از ساختمان مشرف به میدان ادارات استانداری وشهرداری استفاده می کند و ساختمان داخل باغ اکنون محل سکونت استانداران آذربایجان غربی می باشد.

کلیه اجتماعات بزرگ شهر در سالن وسیع شهرداری رضائیه برگزار می شد.

انجمن شهر:

پس از تصویب قانون انجمن های شهرداری انجمن شهر رضائیه نیز در دوران سلطنت رضا شاه تشکیل گردید. محل انعقاد جلسات انجمن در یکی از تالارهای ساختمان شهرداری بود وعموم مردم می توانستند در جلسات انجمن بدون دخالت در مذاکرات بعنوان تماشاچی شرکت نمایند. حسین افشار نماینده اسبق رضائیه در مجلس شورای ملی چند دوره ریاست انجمن شهر را بر عهده داشته آقایان ابرهیم سپهر، چنگیز خان اقبالی، حاج یدالله امیر نظمی افشار، احمد ترابی ،آقا خانی،اغلب عضویت انجمن شهر را بر عهده داشتند.

حصار دور شهر:

از قدیم دور شهر ارومیه حصار محکمی کشیده شده بود وتا اوائل سلطنت سلسله پهلوی قسمتهای زیادی از حصار مزبور دیده می شد .سابقاً قلعه ارومیه یکی از قلاع مستحکم آن نواحی بوده ،بطوریکه در بحث تاریخ به تفصیل مذکور شد برای اولین مرتبه در قرن سوم هجری صدقه بن علی اطراف شهر ارومیه دیوارها کشیده و قلعه و برج وباروی محکمی ساخت وخندق عمیقی دور آن کند.از این پس در زمانهای مختلف حصار دور شهر و برجها مرمت و تجدید بنا گردید. بطوریکه در زمان کریم خان زند آزادخان افغان قلعه ارومیه را مستحکم نموده خزائن و اهل عیال خود را در آنجا گذاشته بود که آقا محمد حسن خان قاجار شهر را محاصره نموده قلعه را گشوده به آنها دست یافت. در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری موقع هجوم شیخ عبیداله کرد اهالی حصار دور شهر را محکم نموده در مقابل هجوم اکراد مقاومت کردند.

دروازه ها:

برای ورود به شهر در هشت نقطه از حصار ارومیه هشت باب در وازه ساخته شده بودند ، اطراف دروازه ها برج ها واستحکامات مناسب ومحل های محکم جهت مدافعین دروازه ها تعبیه شده بودند. بیرون دروازه خندق عمیقی کنده بودند که درمواقع ضروری محصورین شهر خندق ها را اب می بستند تا مانع ورود مهاجمین بشهر گردند. در سالهای اخیر این خندقها پر شده است.

اسامی دروازه های شهر ومحل انها بدین قرار بوده:

» دروازه یورد شاه واقع در جنوب شهر تقریباًدر محل میدان استانداری.

» نوکچر در انتهای خیابان نوکچرسمت جنوب غربی شهر.

» بالو انتهای خیابان شاهپور کنونی سمت غربی شهر.

» توپراق قلعه در انتهای محله یهودیان واول راه بندر گلمانخانه

» بازار باش بفاصله چند صد متر از بنای تاریخی سه گنبد درسمت جنوب شرقی شهر

» ارک جنب عمارت معروف سردری در جنوب شهر

» عسگر خان در قسمت غربی شهر بین دروازه های نوکچروبالو

» هزاران اول جاده مهاباد سمت شرق

متاسفانه اکنون حتی یکی از این دروازه ها نیز نگهداری نشده است وتمام آنها پس از نفوذ تمدن غربی به این نواحی جهت نوسازی شهر بدون توجه به حفظ میراث گذشتگان خراب گردیده است.