مقبره اي است از دوران سلجوقيان با قدمتي هشتصد كه در جنوب شرقي اروميه واقع شده است . اين مقبره از بيرون به شكل استوانه اي و مدور و از داخل چهار گوش مي باشد . نماي بيروني آن از سنگهاي تراش خورده و آجرهاي چهار گوش است و نماي داخل از دو. طبقه تشكيل شده است كه طبقه اول آن سردابه و طبقه دوم اطاق مقبره ناميده مي شود كه اين دو طبقه با پوششي قوس دار از همديگر جدا شده است در ورودي طبقه اول يا سردابه آن به شكل طاق جناقي و در ورودي اطاق مقبره آن به صورت معمولي و چهار گوش است كتيبه سردر بناي سه گنبد با خط كوفي با سنگهاي مستطيلي شكل و به شيوه گره بندي نگاشته شده است اين بنا مربوط به قرن ششم و به دستور ششقاب المظفر يكي از اميران محلي سلجوقي و توسط شخصي به نام ابومنصور ساخته شده استبنا شبيه مزارهاي قديمي شهر مراغه مي باشد
درباره وجه تسميه سه گنبد برخي از مورخان بر اين باورند كه دو بناي ديگر نيز در مجاورت روستائي بنام چهريق از دهستانهاي شهرستان سلماس وجود داشته كه مجموعه سه بنا را در قديم سه گنبد مي ناميدند.
نشاني بنا : بازار اروميه در گوشه جنوب شرقي شهر اروميه واقع گرديده است كه در حال حاضر بخش عمده و سالم آن در بين خيابانهاي امام - عسگرآبادي - اقبال و منتظري محصور مي باشد .
طول و عرض بنا : حدودا 100 * 300 متر
كاربري قبلي و فعلي و پيشنهادي بنا : تجاري – اجتماعي واحدهاي مختلفي مي باشد از جمله مسجد جامع شهر در اين محدوده قرار گرفته كه بنائيست مربوط به قرن 6 ه. ق. در بازار ارومیه هر راسته و بخشی از سبک و شکل خاص دوره خود پیروی کرده است ؛ بقایای به جا مانده ، نمایانگر ذوق معماری دوره های مختلف است . علیرقم تنوع شکل طاق ها ، چشمه و گنبدها ، مجموعه بازار از سادگی ویژه ای برخوردار است . مصالح تمام راسته بازار و چهار سو ها از آجر انتخاب شده و اکثرا فاقد اندود ساده گچ است. ولي قديمي ترين بخشهاي باقيمانده محدوده بازار از دوره صفويه به بعد مي باشند , مخصوصا حمامهائي از دوره زنديه و قاجار باقي مانده كه نمايانگر ذوق معماري دوره هاي مختلف مي باشند. هر راسته و بخشي از اين مجموعه داراي فرم و شكل بندي خاص خود مي باشد. وجود تيمچه ها , سراها , مسجد , حمامها , تماما دال بر آباداني و تحرك اين بخش از شهر در زماني نه چندان دور مي باشد
از خصوصيات بارز اين مجموعه سادگي معماري آن است , با وجود تفاوتهائي كه از نظر فرم در طاقها و چشمه و گنبدهاي بازار مشاهده مي شود , هيچ نوع تنوعي از حيث تكنيك هنري مانند كاشيكاري , گچبري , سنگ كاري و دربهاي قديمي پركار چوبي در بازار ديده نمي شود , مصالح تمام راسته بازارها و چهارسوها از آجر انتخاب و اكثرا حتي فاقد اندود ساده گچ نيز مي باشند
تنها تنوع مجموعه ذوق و سليقه معماران دوره هاي مختلف است كه هر كدام با انتخاب فرمي خاص از نظر شكل قوسها , اثر در سالهای گذشته این اثر تاریخی ( بازار ارومیه ) مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت که در ذیل به آنها اشاره میشود :
گزارشات اجمالي مرمت و حفاظت بنا :
- احيا طاق و گنبدهاي فروريخته سقف پوششي راسته هاي حلبي سازان - اجلال - مسگران - آقا رضي - چاقو سازان - سنگ تراشان – نقاشان
- مرمت نماي آجري راسته
- مرمت و استحكام بخشي گنبدهاي آسيب ديده راسته عطاران و بزازان
- احيا گرمابه آخوند و بخشي از راسته بازار ميرزا حسين آقا كه در اثر بمباران هوائي دشمن تخريب گشته بود
- مرمت و احياي نماي داخلي تيمچه صدريه
- مرمت بخشي از نماي سراي حاج ابراهيم
- بازسازي و احياي جداره نماي بازار بر ميدان ولايت فقيه
- اجراي سردرهاي ورودي بازار در بر ميدان ولايت فقيه , ورودي راسته اجلال - ورودي راسته حلبي سازان
- ورودي راسته عطاران , بلورفروشان و ورودي راسته حاج ابراهيم ي از خود به يادگار گذاشته اند
يخچال دوقوزپله (نه پله( 
يخچال دوققوز پله در محله اي قديمي به عسگرخان و در كنار نهر كوچكي به نام ((دره چاي)) در شهر اروميه قرار دارد . دوققوز در تركي به معناي نه (9) مي باشد.تا قبل ازگسترش شهر به صورت فعلي ،اهالي اروميه از اين يخ استفاده مي كردند و نيز مراسم چهارشنبه سوري را در كنار حوضچه اي كه آب نهر به آن مي ريخت و فاصله اش با يخچال حدود چهل متراست برگزار مي گردد. با توجه به شكل ساختمان و نقشه اي يخچال ،به نظر مي رسد اين بنا به دوره قاجار تعلق دارد . بنا و سقف آن از سنگ و آجر است . اين يخچال هنوز سالم باقي مانده و صدماتي به آن وارد نشده است . فضاي داخلي اين انبار ذخيره يخ – سالن اصلي – به علت تناسب خاص و كشيدگي ارتفاع آن و دقتي كه در آجر چيني سقف آن به كاررفته داراي شكوه و گيرايي جالب توجه است . اين يخچال به همت مديريت ميراث فرهنگي استان به گالري تبديل شده است .
مطالب این قسمت در حال بروزرسانی می باشد
بنای انصاری متعلق به بابك جعفري بوده كه بعداً به دختر ايشان و همسر سيفالهخان انصاري ميرسد و به همين نام شهرت دارد . اين خانه در قسمت مركزي شهر و در امتداد خيابان مدني «2» و ميدان گل اوستي ( سرگل) در كوچه بن بست انصاري واقع شده است . با توجه به فرم بنا و كتيبههاي موجود در كاشيهاي تزئيني خانه بين سالهاي 1330 و 1334 احداث شده است كه قدمت آن مربوط به اواخر دوره قاجاريه مي رسد . 
ورودي بنا از جبهه شمالي به حياطي چهارگوش است . در جبهه جنوبي و اندروني خانه حياط ديگري است كه باغ انگور است كه با ديوار خشتي و پايه هاي آجري محصور شده است . ساختمان در وسط حياط و باغ و روبه شمال قرار دارد . ورودي هاي آن از جبهه شمال شرقي و شمال غربي با راه پله هاي دو طرفه سنگي و طاقهاي هلالي آجري است كه به طبقه همكف ، طبقه اول ، اتاق هايي در ضلع شرقي و غربي ، حياط ، باغ و واحد مسكوني ديگري كه در ضلع غربي اين مجموعه است ميتوان راه يافت . طبقه همكف بصورت زيرزمين تا ارتفاع 2 متري از سنگ هاي تراش دار و طبقه اول تا آخر ساخته شده است و بناهاي دو ضلع شرقي و غربي بعداً به هسته اوليه الحاق شده اند . مصالح بكار رفته در اين مجموعه از سنگ و آجر ، خشت و چينه ، سقف پوشش چوبي و اندود گچ و تخته پوش مي باشد . پشت بامها با اندود كاه و گل عايقكاري نموده اند . 
مدرسه قديمي هدايت در بافت متراكم و مسكوني و در ضلع غربي خيابان امام كوچه مهر ، اميرنظمي سابق احداث شده است . با توجه به نوع مصالح و فرم معماري و تاريخ احداث آن بسال 1303 مي باشد . قدمت آن به اواخر دوره قاجار مي رسد . اين بنا در واقع توسط شهرياران احداث شده است و در جنگ جهاني اول هم مدتي فرانسويها از بناي فوق استفاده نموده اند . ضمناً با توجه به اتصال ديوار جنوبي مسجد مناره به صحن مدرسه معلوم ميشود كه اين مسجد بعد از مدرسه هدايت ساخته شده است . 
مهمترين و با ارزش ترين بخش مدرسه را ساختمان ضلع جنوبي صحن تشكيل مي دهد كه رو به شمال و در ميان حياطهاي بيروني و اندروني قرار گرفته است . حياطهاي مدرسه بفرم چهارگوش با ديوار كشي آجري و پايه هاي سنگي و آجري با طاقنماهايي از آجر لعابدار فيروزه اي آرايش يافته است . در دو ضلع جنوبي و غربي حياط ساختمانهايي با زيرزمين وجود دارد كه از سطح حياط چند پله پايين تر است . مصالح بكار رفته در زيرزمين تا ارتفاع يك متر با سنگهاي خاكستري تراش و در طبقه همكف از آجر استفاده شده است . سر در ورودي ساختمان اصلي مدرسه با طاقهاي هلالي شكل در دو جبهه با رعايت قرينه سازي به سالن اصلي متصل مي شود . و نماي شمالي ساختمان با ايوان كم عمق با ستونها و قوسهاي نيم برجسته مزين به آجرهاي لعابدار فيروزه اي رنگ شده اند . پيشاني ايوان با كاشي هاي هفت رنگ تزئين شده كه متاسفانه اكثر آنها از بين رفته است و اندكي از آنها با نقش گل و بته باقي مانده است . تالار اصلي مدرسه در دو جبهه نماي شمالي و جنوبي داراي ارسي هاي عظيمي است كه با شيشه هاي رنگي تزئين شده است. 
اين مقبره مدفن امامزادگان ((محمد))و ((ابراهيم))از نوادگان امام موسي الكاظم (ع) است و در روستاي ((بركشلو))در ده كيلومتري شرق شهرستان اروميه قرار دارد . امامزاده بركشلو از بزرگ ترين و مهم ترين زيارتگاه هاي مردم استان محسوب مي شود و بناي آن مربوط به دوره زنديه و اوايل قاجار است . 
اين مقبره به شكل مستطيل با يك گنبد مركزي –مانند چهار طاقي دوره ساساني –و چها جرز قوس دار دارد و به وسيله گوشواره هايي طاق آن به هشت ضلع تقسيم شده است . در هر ضلع از مقبره يك ورودي با قوس جناقي ديده مي شود و در طرفين آن پنجره هايي با قوس هلالي وجود دارد . مصالح به كار رفته در بناي مقبره از سنگ –ازاره تا يك متر – و آجر است . نماي خارجي آن طاق نما و آجر كاري زيبايي دارد . مقبره داراي ضريح زيبا و آب طلا كاري شده است . نماي داخلي مقبره نيز از نظر تقسيم بندي و تركيبات معماري چشم گير و خوش تناسب است .
عمارت ها عمارت چهار برج :
عمارت چهاربرج اروميه ساختمان بزرگي است كه به دستور رضا قلي خان بيگلربيگي ( فرزند موسي خان) بنا شده است . چهار برج ساختمان بزرگي بوده كه چهارگوشه آن ، برج ساخته شده است داراي اتاق هاي مزين متعددي است تا قسمتهاي اندروني و بيروني ، تالارهايي متعدد و حمام مخصوص بود كه چند خانوار مي توانستند در آنجا زندگي كنند . در اين عمارت از كريم خان زند و فتحعلي شاه قاجار پذيرايي شده است .
تالارهاي آن با نقاشي آبرنگ به وسيله نقاشي هنرمند اروميه الله وردي خان تزئين شده است . علي محمد باب ( روحاني فرقه كذايي بهاييت ) نيز چند روزي در آن زنداني بود . روحانيون اروميه براي مقابله با فرقه بهاييت اين بنا را تخريب نموده اند و ساختمان فعلي مهديه اروميه در محل عمارت چهار برج بنا شده است .
كاروانسراي شركت نفت:
اين كاروانسرا در داخل شهرستان اروميه ، چهار راه وليعصر بطرف جاده سلماس قرار دارد . قدمت آن حدوداً به اواخر قاجار و اوايل دوره پهلوي مي رسد . ديوارهاي جانبي اين بنا از سنگ تشكيل شده است كه از آزاره به بالا طاق پوششي آن از آجر بوده است . اين بنا از اتاقهاي جداگانه اي كه با يك در ، از داخل بهم وصل هستند ، تشكيل شده است . اين اتاقها داراي حوضهاي زيبايي هستند و مصالح اصلي بنا سنگ و آجر مي باشد ، نماي داخلي و خارجي اين بنا از آجر ساخته شده است و سقف اين كاروانسرا در قسمت هايي كه اتاق هاي بزرگ دارند بصورت قوسي شكل است .
درهاي اين بنا داراي سقف هلالي است كه پايه هاي آن سنگي مي باشند . اين بنا در حال حاضر بعنوان تعميرگاه استفاده مي شود كه البته متناظر با هدف ساخت اوليه كه به منظور كاروانسرا احداث شده بود نيست . حمام های قدیمی
آخوند :
حمام آخوند در شهرستان اروميه در داخل بازار قديمي در راسته حاج ميرزا حسين آقا قرار گرفته است كه متعلق به دوره قاجاريه است . بنا پلان منظم ندارد . كف حمام در حدود 80/2 متر از كف بازار پايين تر است . اين بنا دو گنبد مركزي دارد كه يكي از گنبدها براي گرمخانه ديگري براي رختكن طراحي شده است . پي هاي بنا از سنگ لاشه و ملات بينشان ماسه و آهك است . قوس هاي بكار رفته در نماي داخلي بنا از نوع شاخ بزي است . حمام آخوند همان كاربري زمان ساختش يعني استفاده بعنوان « گرمابه » را دارد و محل خزينه آب سرد قديم امروز به محل دوش تبديل شده است . حمام تزئين خاصي ندارد . آجرهاي بكار رفته در بنا آجرهايي به ابعاد 20*20 سانتي متر و ملات بين آنها گچ دست كوب مي باشد.
با توجه به اينكه اين حمام در سال 1366 هـ . ش بر اثر حمله هواپيماهاي عراقي تخريب شده بود تعميراتي در آن صورت گرفته است كه البته بر اساس معماري قديمي اصلاح شده است و در حال حاضر بعنوان گرمابه عمومي مورد استفاده قرار ميگيرد .
حمام قراچه :
حمام قراچه در بين بافت قديمي بازار اروميه ما بين راسته كوزه فروشان و خيابان عسگرآبادي قرار گرفته است ، بطوريكه ذكر شد اين حمام كه ورودي آن در راسته كوزه فروشان قرار دارد در ضلع غربي مجموعه بازار واقع شده است . طبق مندرجات كتب تاريخي اين حمام در زمان حكومت نادرشاه محمود وجود داشته است و از نظر فرم طاق و كتيبه و تكنيك ساخت بيانگر معماري اوايل زنديه يا صفويه مي باشد ، ورودي حمام از بازار كوزه فروشان منشعب مي شود . اين حمام مانند ساير حمامهاي قديمي پايين تر از كف كوچه ساخته شده است . با توجه به اينكه هم اكنون مورد استفاده مي باشد حمام نسبتاً سالم بوده و در صورت نياز با تعميرات موضعي از قسمت هاي آسيب ديده آن مي توان رفع خطر نمود . به هر صورت با توجه به پلان حمام براحتي مي توان به خصوصيات اين گرمابه آشنا شد . حمام فاقد تزئينات و آرايش بوده و تمام بدنه داخلي آن با اندود گچ و آهك و كاشي هاي جديد پوشانيده شده است و هيچ نوع تزئينات قديمي در ظاهر ندارد ، مگر اينكه در لايه برداري به تشابه هايي از آرايش هاي اوليه حمام برخورد شود . نادر شاه افشار در همين حمام بود كه در هنگام استحمام شبانه با شنيدن صداهاي محافظان نسبت به محمد كريم خان بيگلر بيگي بدگمان شد و دستور داد كه در همان رختكن حمام او را احضار كردند و از دو چشمش نابينا كردند .
حمام خان :
اين حمام بوسيله سردار باني مسجد سردار نزديك مسجد ساخته شده بود كه بعد از كودتاي رضاشاه و خيابان كشي شهر تخريب گرديده است و به جاي آن پاساژي بنا گرديده كه امروزه به نام پاساژ « ورهرام » معروف است .
حمام هاي علي شهيد ، قوشالار ، قائم ، علي مصطفي و حاجي فتح ا... از ديگر حمام هاي تاريخي اروميه هستند كه همگي آنها در داخل بازار قديمي اروميه بنا گرديده اند و قدمتشان به دوران قاجاريه مي رسد ، اما هيچ كدام از آنها در فهرست آثار تاريخي ثبت نشده اند .
در خيابان امام اروميه و در امتداد بافت قديمي شهر كه به راسته غلام خان معروف است مسجدي به نام مسجد سردار قرار گرفته است كه از آثار دوره قاجاريه بوده و شخصي به نام عبدالصمد خان باني آن مي باشد .
بر بالاي سردر مسجد سردار در سال 1331 هجري قمري توسط عظيم السلطنه سردار نوه عبدالصمد خان ساعت بزرگي نصب شد كه به دليل وجود آن برخي مسجد سردار را مسجد ساعت نيز مي نامند. 
سردر ورودي بلند مسجد سردار با قوس كليد و ستونهاي برجسته كه با كاوشهاي هفت رنگ تزئين شده جذابيت خاصي به اين بناي مذهبي بخشيده است فضاي داخل مسجد سردار دو شبستان مستطيل شكل بزرگ وكوچك و دوازده ستون سنگي هشت ضلعي با سرستونهاي مقرنس كاري شده را شامل مي شود. شكل تراش ستونهاي سنگي بزرگ و ستونهاي مربع آنها كه با ملات قلع آب شده به يكديگر متصل شده و به شيوه قطار بندي نزديك به مقرنس تراش خورده اند . اين بناي تاريخي از جمله ديوارهاي طرفين طاق و پوشش سقف همه از آجر 5*22*20 با ملات گچ و آهك ساخته شده است.محراب مسجد سردار در داخل يكي از طاق نماهي جنوبي شبستان قرار گرفته است اين محراب با كاشي هاي هفت رنگ و ضمينه زرد و با نقوش گل وبوته كه بر روي آنها سوره مباركه آيه الكرسي و اسماء متبركه نوشته شده تزئين شده است .
قلعه كاظم داشي :
استان آذربايجان غربي به لحاظ شرايط خاص جغرافيايي و مكان هاي باستاني و ديدني در سطح كشور از مقام و منزلتي خاص برخوردار است و از اينرو جزو استان هاي سياحتي محسوب ميشود و همه ساله هزاران نفر از موزهها و آثار و ابنيه تاريخي آن بازديد مي نمايند كه از آن جمله مي توان به قلعه « كاظم خان » اروميه اشاره كرد . قلعه كاظم داشي در حدود 65 كيلومتري اروميه و 5/1 كيلومتري شرق روستاي گورچين واقع شده است كه در محل به « قالاباشي » معروفيت دارد .
مناظر طبيعي زيبا و بقاياي معماري و حجاري هاي صخره اي و گذرگاههاي صعب العبور و پرتگاههاي مخوف ارزش و اهميت سوق الجيشي به اين اثر داده است كه با توجه به بررسي ها و پژوهش هاي باستانشناسي كه توسط سازمان ميراث فرهنگي كشور به عمل آمده مهمترين آثار شناخته شده اين محل مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد مسيح و دوره ايلخانيان مي باشد كه تحت محافظت و نگهداري سازمان ميراث فرهنگي استان مي باشد . بنا به نوشته مورخين اسلامي هلاكوخان مغول اموال قيمتي و خزائن نفيس خود را در اين قلعه پنهان نموده بود . حتي معروف است كه خود هلاكوخان نيز در اين قلعه مدفون گرديده است . اين قلعه در جنگ جهاني اول به مدت 9 سال پناهگاه « كاظم نامي » از اهالي قوشچي و ياران وي بوده است . در اين قلعه بدستور كاظم خان ساختمان دو طبقه اي نيز بنا شده كه زماني مورد استفاده خود و خانواده اش بوده است . كاظم خان در اين قلعه آهنگري ، ريخته گري و قايق سازي داير كرده بود و در ضمن به ساختن توپ سرپر و باروت و فشنگ و غيره نيز مي پرداخت .
بخشي قلعه :
بخشي قلعه برفراز كوه مخروطي شكل ناقصي استوار است كه در 2 كيلومتري سمت جنوب غربي و نزديك ساحل درياچه اروميه ، مشرف به جلگه اي خرم و سبز واقع شده است . در قسمت شرقي كوه مذكور سنگي به طول 80/1 و عرض 1 متر قرار دارد كه بر سطح خارجي آن خطوطي شبيه به خط عيلامي به چشم مي خورد كه تا امروز موفق به خواندن آن نشده اند . در سال 617 هجري قمري « اوزبك ابن پهلوان » جاده هاي اطراف كوه و قلعه را زيرسازي كرد . در نزديكي قلعه ، نهري جريان دارد كه پلي هم بر روي آن احداث شده است . اهالي محل اين پل را اوزبك كورپوسو (پل اوزبك) مي خوانند كه هنوز هم سالم مانده و مورد استفاده محال نازلوچاي مي باشد . بر قسمت فوقاني كوه ، بعد از استيلاي اعراب كلمه الله را نوشته اند . در كاوشي كه از اين قلعه صورت گرفته ، مقاديري ظروف سفالي و اثاث و آلات مفرغي و مسي كشف شده است . از بعضي قسمتهاي تپه ( كوه ) صخره هاي بزرگي بدست آمده كه گويا مردم آن عصر مردگان خود را در آن صخره ها ( به جاي تابوت ) قرار ميدادند و دفن مي كردند .
قلعه دم دم :
اين قلعه در سال 1018 هجري قمري برفراز كوهي به همين نام در 18 كيلومتري جنوب غربي اروميه ساخته شده است . اين قلعه به علت ارتفاع زياد از سمت شمال و جنوب و اتصال آن به صخره سمت غربي كه نزديك به زمين است ، داراي حصاري محكم و دروازه اي در سمت جنوبي است . قلعه از پنج قسمت تشكيل مي شود كه عبارت است از : قسمت اصلي ، قسمت پايين ، قسمت سولوق قسمت بوزلوق و بيرون دروازه شرقي . در قسمت شرقي قلعه و منتهي اليه صخره ، برجي عظيم بنا شده كه خود در حكم قلعه بوده است . آب مصرفي قلعه از حوضي تامين مي گرديد كه با آب باران پر مي شد . در قسمت شمالي قلعه چشمه اي است كه آب كمي دارد . در كنار چشمه حوضي قرار گرفته كه با گنبدي پوشانيده شده است و براي حفاظت از آن نيز برجي احداث شده كه به قسمت اصلي متصل است و آن را سولوق ( جاي آب ) مي نامند . در قسمت جنوبي داخل قلعه گودالي احداث شده بود كه زمستانها با يخ و برف پر مي شد و زير آن حوضي ساخته شده بود كه در ايام كم آبي از آن استفاده مي شد . براي محافظت اين قسمت نيز قلعه مانند بنا شده بود كه آن را بوزلوق ( جاي يخ ) يا قارليق ( جاي برف ) ميگفتند و راه آن نيز مانند سولوق مخفي بوده است .
قلعه اسماعيلآقا :
قلعه اسماعيل آقا در زبان محلي « اسماعيل آقا قلعه سي » ناميده مي شود كه مربوط به قلعه نظامي يكي از خوانين محلي بوده است . اين قلعه در 18 كيلومتري شمال غربي شهرستان اروميه بفاصله نسبتاً كمي از جاده سرو در بالاي رشته كوهي قرار رگفته است . بناي اسماعيل آقا قلعه سي مربوط به دو دوره متفاوت مي باشد .
دوره اول آثاري است كه مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد مسيح مي باشد كه شامل بقاياي ديوارهاي يك دژنظامي اورارتوئي و دخمه هايي تراشيده از صخره هاي مقاوم مربوط به همان زمان مي باشد . ايوان ورودي و سر در با قاب بندي سنگي و طاقي كه طاقنماهاي محراب مانند در انتها دارد و شيوه اجراي ديوارهاي دژ از ويژگيهاي اين اثر ارزشمند ميباشد .
دوره دوم آثار و بقاياي قلعه دفاعي ديگريست كه ديوارهاي آن و برجهاي ديده باني مربوطه پابرجا و كمتر آسيب ديده . اين قلعه نظامي مربوط به يكي از خوانين محلي مي باشد كه در جريان اغتشاشات اواخر دوره قاجاريه احداث گرديده است . در ساخت برج و باروهاي قلعه از خشت خام استفاده شده است .
قلعه بردوك :
روستاي بردوك ( Bardouk ) در ابتداي دره سلطاني در دامنه مشرف به رودخانه كم آبي كه سرچشمه آن از كوه هاي تركيه است قرار دارد . فاصله اين محل تا مرز فعلي ايران و تركيه حدود 15 كيلومتر است . قلعه و مجموعه آن با تامين كليه شرايط ديده باني بر دامنه مثلثي شكل كه راس آن رو به شمال نهاده و يك سلسله زمين هاي شيبدار كه بصورت پلكاني و صخره هاي بلند كوهستان قرار گرفته اند ، بنا گرديده است . كليه استحكامات حصار پيرامون بنا و بناهاي داخل حصار از سنگ هاي لاشه اي و قلوه سنگ هاي محلي با ظرافتي قابل تحسين شناخته شده اند . در مرتفع ترين نقطه ممكن قلعه ، يك برج ديده باني در صعب العبورترين جا بر روي يك تيغه كم عرض با سنگ هاي لاشه اي و ملات ساروج بنا گرديده و از داخل و خارج با گچ نرم و صاف ميان درزها و بندها بصورت لايه ضخيمي پر شده است . اين بنا كاملاً سالم و درجهات مختلف داراي روزنه جهت ديده باني و يك در ورودي از جبهه شرقي مي باشد و تنها مختصر تخريبي در كنگره هاي آن ديده مي شود .
قلعه تلاو ( خزان هلاكو ) :
اين قلعه در جزيره تلاو در داخل درياچه اروميه واقع شده است . و به نوشته مورخين قديم هلاكوخان مفعول خزائن خود را در آن جا نهاده است .
تپه ها ي اروميه : تپه هاي كردلر :
تپه باستاني كردلر در 25 كيلومتري شرق اروميه و در مجاورت روستاي كردلر قرار گرفته است ، فاصله تپه از جاده آسفالته اروميه ـ دريا در حدود يك كيلومتر مي باشد ، بقاي آثار تاريخي تپه كردلر بر روي تپه نسبتاُ مرتفعي كه در غرب روستا قرار گرفته واقع شده است و در اثر عمليات حفاري باستان شناسان مقداري از بقاياي آثار معماري مدفون از زير خاكهاي آن بيرون آورده شده است . قدمت اين بقايا مربوط به هزاره اول تا چهارم فبل از ميلاد مي باشد و چنانكه از آثار بدست آمده مشهود است اين مجموعه محل استقرار و زندگي عده اي از مردمان جهان باستان بوده كه بصورت ساده ( محل سكونت نه پادگان نظامي ) مورد استفاده و سكونت بوده است . چون به علت نوع مصالح بكار رفته در ساختمان مجموعه كه بيشتر آن ديوار چينه اي و از خشت خام انتخاب گرديده است و طي گذشت زمان آسيب ديده و بصورت مخروبه درآمده است ، لذا اگر چنانچه واحدهايي از محل هاي سكونت تزئيناتي داشته بر ما معلوم نيست .
گوي تپه :
اين تپه در دهستان بكشلو بخش مركزي شهرستان اروميه در 6 كيلومتري جنوب شرقي اروميه واقع شده است . در گوي تپه آثاري از اقوام ما قبل تاريخ آذربايجان و ... ديده مي شود . كاوش علمي در اين تپه از سال 1327 هجري شمسي به سرپرستي « بورتون برون » نماينده موسسه باستان شناسي انگليسي در عراق آغاز شده است . اين محقق به اين باور است كه تمام اشياء بدست آمده در اين تپه متعلق به سده هشتم پيش از ميلاد است . يكي از اشيايي كه در اين تپه باستاني بدست آمده است يك صفحه مفرغي منقش به تصوير « گيلگميش » پهلوان حماسي بابلي است . در اين نقش گيلگميش ميان دايره اي دو گاو وحشي را گرفته و آنها را بلند كرده است . اثر ديگر مهري است استوانه اي كه در عمق 8 متري پيدا شده و نقشههايي از خدايان بابلي را در خود دارد و احتمالاً به حدود دو هزار قبل از ميلاد متعلق است . اين اثر تاريخي در حال در موزه هنرهاي زيباي متروپوليتين نيويورك نگهداري مي شود .
تپه كهريز پيرعلي رشكان :
در حدود 30 كيلومتري شرق شهرستان اروميه در حومه رشكان و به فاصله 300 متري جنوب كارخانه سيمان و به همان فاصله از آبادي « پيرعلي » تپه تاريخي و با ارزش پيرعلي ( كهريز ) واقع شده است . تپه به فرم مدور است و در وضعيت فعلي جبهه شمالي آن در ابعاد 40*20*25 متر خاكبرداري شده است. و در اثر تخريب و خاكبرداري بخشي از لايه هاي باستاني و با ارزش فرهنگي تاريخي از بين رفته است .
با توجه به تكه سفالينه ها و تيغه هاي آبسيديني قدمت آن به هفت هزار قبل از ميلاد مي رسد و مي توان در مقايسه با تپه هاي قديمي استان آن را در رديف تپه هاي پيش از تاريخ تقسيم بندي نمود . ضمناً تپه مذكور جزر تپه هاي مهم مركز ميراث فرهنگي استان مي باشد و هر گونه دخل و تصرف به آن طبق ضوابط و قوانين سازمان متبوع پيگرد قانوني دارد .
از ديگر تپه هاي باستاني و ما قبل تاريخ شهرستان اروميه مي توان به تپه هاي زير اشاره نمود ، گوك تپه ، تپه بالو ، نخجوان ، ديزج تكيه ( دوران اسلامي ) ، شيطان آباد ( نيمه هزاره دوم قبل از ميلاد ) ، تپه اسماعيل آقا ( هزاره اول قبل از ميلاد ) ، تپه الياس آباد ( هزاره سوم پيش از ميلاد ) ، تپه ربط ( دوره برنز و آهن ـ اسلامي ) ، تپه ساعتلو ( ما قبل تاريخ ) ، تپه هنگروان ( ما قبل تاريخ ) ، تپه للهام ( دوران كالكولتيك ) ، تپه شيخ سرمست ( پيش از تاريخ اسلامي ) و ...
در اين شهرستان، علاوه بر موارد فوق تپههاي تاريخي ذيل نيز قابل اشاره ميباشد.
تپه للهام، تپه ساعتلو (ساعتلويگلر)، تپه انگنه، تپه بزوه ، تپه ربط، تپه هنگروان، تپه سه گرد، تپه سبزعلي، تپه توپوزآباد، تپه بخشي قلعه، تپه بيات (تپه مجلل)، تپه بالانج (ليلي تپه)، تپه سمباتان، تپه نرگي، تپه خان بابا، تپه ثمرتو، تپه قلاع، تپه ژاژآباد، تپه خليلآباد، بغاتپه، تپه گنج چين، تپه خانقاه سرخ، تپه قزقلعه، تپه عليخان، شربت تپه، ساري تپه، تپه حيدرلو، تپه شهرستانك، كول تپه، تپه ريحانآباد، تپه براشان، تپه ميرشكارلو، تپه گويجهلو، تپه چندرلو، تپه اوصالو، تپه علي بيگلو، تپه زيويه، تپه محمودآباد، تپه موانا، تپه هلاكو، تپه نادر، دخمه ها ي شهر اروميه :
دخمه سنگي قاره دامه :
دخمه سنگي قاره دامه ( خانه پيرزن ) در ارتفاعات غربي روستاي بند كه تا شهر اروميه حدود 5 كيلومتر فاصله دارد در كوه معروف قاره دامه كه ادامه « قله سرگرد » مي باشد ، قرار گرفته است . دسترسي به كوه قاره دامه و دخمه سنگي به دو طريق ميسر است : اولاً از طريق روستاي بند و با پاي پياده و پس از طي مسافتي حدود يك ساعت ، دوماً از طريق روستاي طرزلو واقع در منتهي اليه جنوب شهر اروميه تا روستاي ميرآباد با وسيله نقليه كه طريقه دوم راحت ترين و سهل الوصول ترين راه ممكن براي دسترسي به محل مورد نظر است . دخمه سنگي قاره دامه در قسمت انتهايي ضلع جنوب غربي صخره سنگي واقع شده كه راه ورود به داخل دخمه بجز از بالاي كوه مقدور نمي باشد . از نظر قدمت تاريخي دخمه سنگي در مقايسه با ساير دخمه ها به احتمال زياد مربوطه به دوران اورارتو در هزاره قبل از ميلاد مي باشد . با توجه به اينكه صخره سنگي مذكور يكي از مناطق زيست انسان در پيش از تاريخ مي باشد جا دارد كه در فهرست آثار تاريخي قرار گرفته و به دليل نزديك بودن به شهر اروميه در آينده به عنوان يكي از نقاط تاريخي و توريستي شهر مي تواند نقش موثري داشته باشد .
دخمه هاي صخرهاي سدوك :
سدوك در 30 كيلومتري جنوب اروميه نزديك روستاي خرم آباد مشرف به دره نازلو كنار جاده فرعي روستاي جعفريان بر بالاي تپه اي واقع شده است . براي رسيدن به اين دخمه مي بايست كوه را دور زد و از بالاي كوه بدان دسترسي پيدا كرد . دخمه در يك پس رفتگي مستطيل شكل طبيعي كوه كه به گودالي شبيه است ايجاد شده و در واقع دو مقبره در اين گودال يكي پس از ديگري بر روي هم قرار گرفته اند كه از نظر فرم و ابعاد ورودي مي توان حدس زد كه زمان ساختشان متفاوت است . مقبره پايين از دو فضا تشكيل شده است كه فضاي اولي به عنوان فضاي واسطه بين خارج و اتاق جسد عمل مي كند ، در ورودي هر دو فضا طوري است كه براي ورود به آن بايد دولاّ شد . سقف و ديوارهاي آنها ناصاف بوده و حالت گنبدي شكل در سقف بوجود آورده است . كف آنها با خاك پرشده و كف اصلي را پوشانده است . به همين دليل ارتفاع واقعي آنها مشخص نيست . مقبره بالايي با يك ورودي تقريباً باريك و كوتاه از فضاي بيرون جدا شده است . اين دخمه يك فضا دارد كه سقفي مدور و كفي مسطح دارد . در ديواره سمت راست ورودي آن ، طاقچه بسيار كم عمق با قوس هلالي مشاهده مي شود كه ظاهراً نيمه تمام مانده است .
ورودي اين دخمه داراي ارتفاعي است كه مي توان با كمي خم شدن از آن عبور كرد و همچنين ورودي طوري است كه درب سنگي را بتوان در آن قرار داد . در اين دخمه ها هيچ گونه حجاري روي ديوارها ديده نمي شود و تنها در گوشه گودال مستطيل شكل ( فضاي جلوي دخمه ) آثار تسطيح كوه براي ايجاد دژ ( احتمالاً ) وجود دارد .
كليساي ننه مريم 
كليساي ننه مريم كه امروزه به كليساي شرق آشور ناميده مي شود . در خيابان قدس شهر اروميه قرار دارد و يكي از آثار بي نظير و تاريخي آشوري هاي اروميه است . در سده هاي گذشته دفن اموات در اين محل انجام مي گرفت . اين بنا در طي قرون مورد مرمت قرار گرفت . نماي فعلي متعلق به دوره ساساني است و داراي طاق هاي بسيار جالب و قرينه سازي كاملا زيبا –قابل مقايسه با معماري آتشكده هاي ساساني – است . طبق روايت نويسندگان آشوري و مسيحي اين بنا قبلا آتشكده بود و يكي از معابد معروف زرتشتيان اين ديار به شمار مي رفت . همچنين آمده است كه سه نفر از موبدان زرتشتي در اين مكان مشغول اداي فرايض مذهبي بودند كه شبي شاهد حركت ستاره اي درخشان در طرف شرق مي شوند. اين حادثه را نشاني از تولد نوزادي كه ناجي خواهد بود دانسته و همان شب به جانب آن ستاره –قدس شريف-روانه مي شوند .
مورخان مسيحي بر اين عقيده اند كه اين سه موبد به شهر اروميه مراجعت مي كنند و بعداز
چندي آتشكده خود را مبدل به كليسا مي كنند و به تبليغ دين مسيح مي پردازند و در همين مكان نيز چشم از جهان بسته و در جوار كليسا به خاك سپرده مي شوند . بنا به استناد كتب مذهبي آشوري ها،اين سه تن نخست نام هاي بومي داشتند و بعدا نام هاي آشوري بر خود نهادند . نام دو تن در كتب به اسامي ((ملكوم))و ((بلشامر)) آمده است ،ولي از نام سومي اطلاعي در دست نيست . و نيز در متون آمده است يك شاهزاده چيني با پنجاه تن از سران آن كشور در سال 642 م براي ملاقات با اسقف اعظم ((نينوا))به بين النهرين مي آيند و از آن جا به اروميه مي روند و مدتي در اين كليسا مقيم مي شوند و نسبت به مرمت آن همت مي گمارند . نام اين شاهزاده خانم بافري (باپري) ناميده شده است .
كليساي ننه مريم داراي صحن نسبتا بزرگي است . حياط كليسا به وسيله دو ورودي به خيابان قدس و كوچه ضلع غربي راه مي يابد . بخش قديمي و اكثر ساختمانهاي كليسا در ضلع شمالي صحن واقع شده اند . كليساي ننه مريم بارها مرمت شده و شكل هاي ناهمگون پيدا كرده است . به نظر مي رسد اولين مرمت در سال 642 م و به دستور خواهر سلطان وقت چنين صورت گرفت و در سال 1342و1343 ش نيز برخي برجي جديدبه كليسا اضافه شد و خود كليسا مورد مرمت قرار گرفت كليساي سير : اين بنا يكي از آثار سنگي استان بوده و تمام ديوارها و سقف آن را با سنگهاي نامنظم بصورت بسيار ماهرانه و در نهايت استحكام ساخته اند . بنا از دو قسمت تشكيل يافته است كه شامل ورودي نسبتاً كوتاه و سالن اول نيايش و محراب و اطاقهاي اطراف آن مي باشد . و قسمت بعدي سالن ديگري است كه بموازات سالن اول و اطاقهاي كوچكي كه به پشت محراب ارتباط دارند قرار گرفته است .
نماي داخلي هر دو سالن ساده بوده و با اندود گچ پوشانده شده و رنگ آميزي گرديده است . پوشش سالنها بصورت طاق و گهواره اي و بفرم نيم بيضي و يادآور معماري دوره باستان مي باشد. در قسمت پشت ساختمان كليسا و متصل به آن فضاي كوچكي قرار دارد كه شامل يك اطاق و دخمه اي در زير آن مي باشد كه به منزله چله خانه كليسا محسوب مي شود .
نام اصلي اين كليسا مارسرگيز ميباشد و در5 كيلومتري جنوبغربي شهر اروميه نزديك تفرجگاه بند قرار دارد . مارسرگيز از كلمه مار به معني حضرت يا صاحب و سرگيز لغت يوناني سن جرج مي باشد كه در واقع محل دفن مارسرگيز است . اين كليسا كه زيارتگاه مسيحيان مي باشد با توجه به سبك معماري و مندرجات كتب مورخين آشوريها بنائيست مربوط به دوره قبل از اسلام كه در زمان خسروپرويز به مناسبت غلبه ايرانيان به روميان توسط زوجه اش شيرين ساخته شد . 
|