كليساي ننه مريم  

كليساي ننه مريم كه امروزه به كليساي شرق آشور ناميده مي شود . در خيابان قدس شهر اروميه قرار دارد و يكي از آثار بي نظير و تاريخي آشوري هاي اروميه است . در سده هاي گذشته دفن اموات در اين محل انجام مي گرفت . اين بنا در طي قرون مورد مرمت قرار گرفت . نماي فعلي متعلق به دوره ساساني است و داراي طاق هاي بسيار جالب و قرينه سازي كاملا زيبا –قابل مقايسه با معماري آتشكده هاي ساساني – است . طبق روايت نويسندگان آشوري و مسيحي اين بنا قبلا آتشكده بود و يكي از معابد معروف زرتشتيان اين ديار به شمار مي رفت . همچنين آمده است كه سه نفر از موبدان زرتشتي در اين مكان مشغول اداي فرايض مذهبي بودند كه شبي شاهد حركت ستاره اي درخشان در طرف شرق مي شوند. اين حادثه را نشاني از تولد نوزادي كه ناجي خواهد بود دانسته و همان شب به جانب آن ستاره –قدس شريف-روانه مي شوند .
مورخان مسيحي بر اين عقيده اند كه اين سه موبد به شهر اروميه مراجعت مي كنند و بعداز
چندي آتشكده خود را مبدل به كليسا مي كنند و به تبليغ دين مسيح مي پردازند و در همين مكان نيز چشم از جهان بسته و در جوار كليسا به خاك سپرده مي شوند . بنا به استناد كتب مذهبي آشوري ها،اين سه تن نخست نام هاي بومي داشتند و بعدا نام هاي آشوري بر خود نهادند . نام دو تن در كتب به اسامي ((ملكوم))و ((بلشامر)) آمده است ،ولي از نام سومي اطلاعي در دست نيست . و نيز در متون آمده است يك شاهزاده چيني با پنجاه تن از سران آن كشور در سال 642 م براي ملاقات با اسقف اعظم ((نينوا))به بين النهرين مي آيند و از آن جا به اروميه مي روند و مدتي در اين كليسا مقيم مي شوند و نسبت به مرمت آن همت مي گمارند . نام اين شاهزاده خانم بافري (باپري) ناميده شده است .
كليساي ننه مريم داراي صحن نسبتا بزرگي است . حياط كليسا به وسيله دو ورودي به خيابان قدس و كوچه ضلع غربي راه مي يابد . بخش قديمي و اكثر ساختمانهاي كليسا در ضلع شمالي صحن واقع شده اند . كليساي ننه مريم بارها مرمت شده و شكل هاي ناهمگون پيدا كرده است . به نظر مي رسد اولين مرمت در سال 642 م و به دستور خواهر سلطان وقت چنين صورت گرفت و در سال 1342و1343 ش نيز برخي برجي جديدبه كليسا اضافه شد و خود كليسا مورد مرمت قرار گرفت

كليساي سير :

اين بنا يكي از آثار سنگي استان بوده و تمام ديوارها و سقف آن را با سنگهاي نامنظم بصورت بسيار ماهرانه و در نهايت استحكام ساخته اند . بنا از دو قسمت تشكيل يافته است كه شامل ورودي نسبتاً كوتاه و سالن اول نيايش و محراب و اطاقهاي اطراف آن مي باشد . و قسمت بعدي سالن ديگري است كه بموازات سالن اول و اطاقهاي كوچكي كه به پشت محراب ارتباط دارند قرار گرفته است .

نماي داخلي هر دو سالن ساده بوده و با اندود گچ پوشانده شده و رنگ آميزي گرديده است . پوشش سالنها بصورت طاق و گهواره اي و بفرم نيم بيضي و يادآور معماري دوره باستان مي باشد. در قسمت پشت ساختمان كليسا و متصل به آن فضاي كوچكي قرار دارد كه شامل يك اطاق و دخمه اي در زير آن مي باشد كه به منزله چله خانه كليسا محسوب مي شود .
نام اصلي اين كليسا مارسرگيز مي‌باشد و در5 كيلومتري جنوب‌غربي شهر اروميه نزديك تفرجگاه بند قرار دارد . مارسرگيز از كلمه مار به معني حضرت يا صاحب و سرگيز لغت يوناني سن جرج مي باشد كه در واقع محل دفن مارسرگيز است . اين كليسا كه زيارتگاه مسيحيان مي باشد با توجه به سبك معماري و مندرجات كتب مورخين آشوريها بنائيست مربوط به دوره قبل از اسلام كه در زمان خسروپرويز به مناسبت غلبه ايرانيان به روميان توسط زوجه اش شيرين ساخته شد .